Muzeum Żup Krakowskich Wieliczka jest jednym z największych muzeów górniczych Europy, jednym z 17 muzeów centralnych, podległych Ministerstwu Kultury i Dziedzictwa Narodowego.

Posiada dwie ekspozycje stałe:

Muzeum jest państwową instytucją kultury utworzoną w 1951 r., której misją jest ochrona i popularyzacja bogatych dziejów górnictwa solnego w Polsce, postrzeganego jako trwałe dziedzictwo ludzkości. Ideę ratowania wielickiej kopalni, pomnika przyrody i pracy polskich górników, podjął Alfons Długosz - artysta plastyk i profesor wielickiego gimnazjum. Jego inicjatywa utworzenia Muzeum Żup Krakowskich zyskała aprobatę ministerstw: Górnictwa oraz Kultury i Sztuki. Gromadzone przez wiele lat zbiory pozwoliły na przygotowanie w zabytkowych wyrobiskach na III poziomie kopalni (na głębokości 135 m) podziemnej ekspozycji muzealnej. Kierownictwo Kopalni przekazywało Muzeum urządzenia i narzędzia górnicze, odkryte w wyniku prac penetracyjnych prowadzonych wspólnie w starych wyrobiskach. Pozwoliło to Muzeum skompletować jedyną na świecie kolekcję dawnych drewnianych machin wyciągowych, przodków maszyn parowych i elektrycznych. Poza tym przekazano do Muzeum archiwum i bibliotekę salinarną oraz cenny zbiór map górniczych.

W 1966 r. - w ramach obchodów 1000-lecia państwa polskiego - udostępniono ekspozycję zwiedzającym. Jest ona największym w Europie podziemnym muzeum  (7481 m² powierzchni). Przedstawia wszystkie aspekty działalności warzelniczej i górniczej prowadzonej w żupach krakowskich. Eksponaty prezentowane w zabytkowych wyrobiskach tworzą unikatowy górniczy skansen.  

Muzeum realizuje swoje zadania statutowe poprzez gromadzenie, przechowywanie, konserwację i udostępnianie dóbr kultury w zakresie dziejów dawnego warzelnictwa i górnictwa solnego oraz miast Wieliczki i Bochni, techniki górniczej, geologii złóż soli, sztuki i etnografii. Oprócz stałej ekspozycji w kopalni posiada drugą: w średniowiecznym Zamku Żupnym - historycznej siedzibie zarządu kopalni. Na dziedzińcu zamkowym znajduje się najstarszy w Wieliczce szyb poszukiwawczy z połowy XIII w., baszta z XIV w. oraz fragmenty murów obronnych z XIV w.

Tematyka i czasowe ramy badawcze, będące w zainteresowaniu pracowników Muzeum, są ogromne i bardzo zróżnicowane - sięgają miocenu (dla poznania genezy złoża solnego), a w badaniach archeologicznych neolitu (początki osadnictwa i warzelnictwa). W dziedzinie historii i kultury materialnej obejmuje okres od XIII - do końca XX w. i dotyczy roli i znaczenia gospodarki solnej w dziejach Polski, jej wpływu na rozwój miast Wieliczki i Bochni, dawnej i współczesnej techniki górniczej i technologii warzelniczej.

Zabytki muzealne gromadzone są w następujących zbiorach: Geologicznym, Archeologicznym, Techniki Górniczej, Kartografii (głównie mapy górnicze), Sztuki, Etnografii, Archiwum (dokumenty, rękopisy, akta salinarne) i w tzw. Zbiorze Specjalnym (dawne fotografie, widokówki, dyplomy, druki okolicznościowe). Wymienione kolekcje wraz ze specjalistyczną biblioteką, szczegółową dokumentacją naukowo - techniczną wyrobisk wykonaną w kopalniach Wieliczki i Bochni oraz zbiorem mikrofilmów tworzą kompletną bazę źródłową do prowadzonych badań.

Muzeum prowadzi również działalność wydawniczą (publikacje naukowe, albumy, przewodniki, katalogi zbiorów i wystaw). Wyniki badań naukowych publikowane są od 1965 r. w czasopiśmie naukowym pt. Studia i Materiały do Dziejów Żup Solnych w Polsce. Zwieńczenie wieloletnich prac badawczych stanowią dwie monografie: Dzieje żup krakowskich (1988 r.) i Wieliczka dzieje miasta (1990 r.).

Niezwykle skomplikowanym i bardzo kosztownym zadaniem Muzeum jest utrzymanie w bezpiecznym stanie wyrobisk górniczych, jak również eksponowanych w nich zabytków, stale narażonych na mechaniczne oddziaływanie górotworu, zasolenie, wahania temperatury i wilgotności powietrza, zagrzybienie.

Szczególną wagę przywiązuje się w Muzeum do działalności edukacyjnej. Dzieciom  i młodzieży szkolnej przybliża ten niezwykły zabytek i jego znaczenie poprzez pokazy, warsztaty, lekcje, prelekcje, konkursy a także imprezy plenerowe.  Organizowane  w miejscach niezwykłych - w Zamku Żupnym, na jego dziedzińcach, a także w ekspozycji podziemnej na głębokości 135 m pozostawiają niezapomniane wrażenia.   Istotnie miejsce zajmuje też promocja muzeum i jego bogatej edukacyjno-kulturalnej oferty.

Literatura:

50 Lat Muzeum Żup Krakowskich Wieliczka, Wieliczka 2001

Ważniejsze daty:

• 2 grudnia 1951 r. - Muzeum zapoczątkowało działalność z inicjatywy artysty malarza, profesora Alfonsa Długosza udostępniając dla zwiedzających pierwszą wystawę w komorze Warszawa wielickiej kopalni soli
• 1956-61 - Muzeum Oddziałem Państwowych Zbiorów Sztuki na Wawelu
• 1958-66 - Umieszczenie ekspozycji w 14 komorach poeksploatacyjnych na III poziomie kopalni. Prace remontowo-adaptacyjne sfinansowało Ministerstwo Kultury i Sztuki
• 1961 - Muzeum uznano za instytucję centralną podporządkowaną Ministerstwu Kultury i Sztuki
• 1963 - zatwierdzono pierwszy statut określający zakres i warunki działania Muzeum
• 1976-1996 - odrestaurowano ze środków Ministerstwa Kultury i Sztuki Zamek Żupny - naziemną część placówki
• od 1996 - udostępniono do zwiedzania całość zalożeń obronnych Zamku Żupnego, a mianowicie trzy główne budynki (Dom pośród Żupy, Dom Żupny i skrzydło południowe), najstarszy mur obronny z końca XIII w., ruiny średniowiecznej kuchni żupnej i basztę gotycką z XIV stulecia
• od 1999 - udostępniono do zwiedzania rezerwat archeologiczny z najstarszym szybem poszukiwawczym w Wieliczce z poł. XIII w.